I. Tổng quan

Năm 1956, một cuộc hội thảo đã được tổ chức tại Lisbon giữa 7 đại biểu tham dự nhằm hướng tới việc hình thành LĐBĐ châu Phi (Confederation of African Football - CAF) và tổ chức này đã lên kế hoạch tổ chức giải vô địch đầu tiên vào năm sau đó tại Khartoum (Sudan). Đến năm 1968, giải đấu được tổ chức 2 năm/lần. Đội vô địch cùng năm tổ chức giải FIFA Confederations Cup thì sẽ được tham dự giải đấu này.

Năm 1957 chỉ có ba quốc gia tham dự là Ai Cập, Sudan và Ethiopia. Nam Phi cũng đăng ký tham dự nhưng bị loại vì lý do chính trị (chế độ phân biệt chủng tộc Apartheid). Sau đó, giải đấu phát triển hơn và phải cần thêm vòng đấu loại. 52 quốc gia tham gia vào vòng loại kéo dài 18 tháng để chọn ra 16 đội xuất sắc nhất có mặt tại vòng chung kết (kể từ năm 1998, năm 1996 cũng có 16 đội nhưng Nigeria rút lui khiến giải chỉ còn 15 đội) được tổ chức hai năm một lần. Thể thức thi đấu cũng được giữ nguyên không thay đổi với 16 đội bốc thăm chia thành bốn bảng, mỗi bảng bốn đội, hai đội đứng đầu mỗi bảng được lọt vào vòng đấu loại trực tiếp

Cho tới bây giờ, mặc dù cũng có rất nhiều điểm nổi bật nhưng hiếm có một vòng chung kết CAN nào diễn ra mà không gặp rắc rối. Tuy vậy, giải đấu vẫn tồn tại như nói thay cho niềm khát khao với trái bóng của Lục địa đen Phi châu.

Ai Cập là quốc gia thành công nhất khi lập kỷ lục 6 lần vô địch Africa Cup of Nations. Ghana và Cameroon mỗi đội dành chiến thắng 4 lần. 3 chiếc cúp khác nhau đã được trao tặng trong suốt lịch sử giải đấu. Ghana và Cameroon dành chiến thắng ở hai phiên bản đầu tiên và sở hữu chúng khi vô địch lần thứ 3. Chiếc cúp hiện tại được trao tặng lần đầu năm 2002.

Giải năm 2010 diễn ra tại Angola.

II. Quá trình hình thành và phát triển

1. Những năm 50 và 60: Thời kỳ đầu phát triển của ANC

Khởi nguồn ban đầu của African Nations Cup là vào tháng 6 -1965, khi sự thành lập LĐBĐ châu Phi (CAF) được đưa ra tại Hội nghị FIFA lần thứ ba tại Lisbon. Ngay lập tức kết hoạch về một giải đấu của châu lục giành cho đội tuyển quốc gia được tiến hành, và vào tháng 2 năm 1957, giải Vô địch các quốc gia châu Phi lần đầu tiên được tổ chức tại Khartoum, Sudan. Giải đấu này không có vòng loại và chỉ có bốn quốc gia sáng lập của CAF tham dự là Sudan, Egypt, Ethiopia, và Nam Phi. Khi Nam Phi bị loại vì lý do chính trị, Ethiopia nghiễm nhiên được vào thẳng trận chung kết và kết quả là ở giải đấu đầu tiên chỉ có hai trận đấu diễn ra. Ai Cập trở thành đội đầu tiên vô địch khi thắng chủ nhà Sudan ở bán kết và vượt qua Ethiopia trong trận chung kết. Hai năm sau, Ai Cập là chủ nhà của ANC lần thứ hai với thành phần tham dự là ba đội bóng như lần đầu tiên. Đội chủ nhà lần trước và đương kim vô địch Ai Cập gặp nhau lần nữa trong trận chung kết nhưng lần này người chiến thắng là Sudan.

Sân chơi này phát triển lên chín đội ở ANC lần thứ ba năm 1962 tại Addis Ababa để lần đầu tiên có thi đấu vòng loại chọn bốn đội vào vòng chung kết. Chủ nhà Ethiopia và đội giữ chức vô địch Ai Cập được vào thẳng VCK cùng hai đội vượt qua vòng loại là Nigeria và Tunisia. Ai Cập lần thứ ba liên tiếp vào tới trận chung kết nhưng Ethiopia mới là người thắng cuộc sau khi đánh bại Tunisia ở bán kết và thắng Ai Cập ở hiệp phụ trong trận chung kết.

2. Những năm 60: Sự thống trị của người Ghana

Năm 1960, Ghana lần đầu tiên xuất hiện với tư cách là nước chủ nhà của sự kiện này, và giành chức vô địch khi đánh bại Sudan trong trận chung kết. Họ lặp lại thành tích này khi trở thành nhà vô địch hai năm sau đó tại Tunisia – cân bằng với Ai Cập về số lần vô địch với đội hình chỉ còn hai thành viên vô địch năm 1963.

Năm 1968, giải được mở rộng lên thành 8 đội lọt vào VCK từ 22 đội đá vòng loại. Những đội vượt qua vòng loại được chia thành hai bảng mỗi bảng bốn đội, thi đấu vòng tròn một lượt tính điểm, hai đội nhất nhì mỗi bảng được lọt vào bán kết, hệ thống thi đấu này được giữ nguyên cho đến vòng chung kết năm 1992. Cộng hòa Congo giành chức vô địch đầu tiên cảu họ khi đánh bại Ghana trong trận chung kết. Bắt đầu từ năm 1968, giải đấu tổ chức đều đặn hai năm một lần vào các năm chẵn. Tiền đạo của Bờ Biển Ngà là Laurent Pokou dẫn đầu danh sách cầu thủ ghi bàn năm 1968 và 1970 với sáu và tám bàn thắng, và với 14 bàn, ông đang giữ kỷ lục cầu thủ ghi nhiều bàn thắng nhất trong lịch sử các vòng chung kết African Nations Cup tính đến năm 2008. Các trận đấu được truyền trên tivi lần đầu tiên ở VCK năm 1970 tại Sudan, khi chủ nhà nâng cúp vô địch sau khi đánh bại Ghana, đội bốn lần liên tiếp vào chung kết.

3. Những năm 70: Thập kỷ của những nhà quán quân

Sáu quốc gia khác nhau giành chức vô địch từ năm 1970 đến năm 1980: Sudan, Congo-Brazzaville, Zaire, Morocco, Ghana, và Nigeria. Zaire giành chức vô địch lần thứ hai vào năm 1974 (lần đầu tiên họ dành chức vô địch dưới tên gọi Cộng hòa Congo) khi gặp Zambia trong trận chung kết. Đây là lần đầu tiên và là lần duy nhất trong lịch sử, trận đấu phải đá lại khi trận tranh tài đầu tiên giữa hai đội kết thúc với tỉ sổ hòa 2-2 sau hiệp phụ. Trận chung kết được tổ chức lại hai ngày sau và Zaire giành chiến thắng với tỉ số 2-0. Tiền đạo Mulamba Ndaye ghi cả bốn bàn cho Zaire trong cả hai trận đấu, anh cũng là cầu thủ ghi nhiều bàn thắng nhất giải đấu năm đó với 9 bàn thắng và lập kỷ lục cầu thủ ghi nhiều bàn thắng nhất trong một vòng chung kết. Ba năm sau, Zaire trở thành đội bóng da đen đầu tiên của châu Phi tham dự VCK FIFA World Cup. Ma-rốc giành danh hiệu đầu tiên của họ năm 1976 tại Ethiopia và Ghana vô địch lần thứ ba năm 1978, trở thành quốc gia đầu tiên dành ba chức vô địch. Năm 1980, chủ nhà Nigeria đánh bại Algeria và có danh hiệu đầu tiên của họ.

4. Những năm 1980: Quyền lực đến từ Cameroon và Nigeria

Chức vô địch châu lục thứ tư của Ghana đến vào năm 1982 khi họ thắng Algeria trong trận bán kết ở hiệp phụ và đối mặt với chủ nhà Libya trong trận chung kết. Trận đấu kết thúc với tỉ số hoà 1-1 sau 120 phút và Ghana giành chiến thắng ở loạt sút luân lưu 11m để trở thành nhà vô địch. Cameroon giành chức vô địch đầu tiên của họ hai năm sau với chiến thắng trước Nigeria và năm 1986 họ gặp Ai Cập – đội đã vắng mặt từ trận chung kết năm 1962 – với chiến thắng dành cho Ai Cập ở loạt penalty. Cameroon lần thứ ba liên tiếp vào chung kết năm 1988 và dành chức vô địch lần thứ hai sau khi lặp lại chiến thắng của họ năm 1984 trước Nigeria. Năm 1990, Nigeria thất bại một lần nữa khi họ có mặt trong trận chung kết thứ ba trong bốn VCK, lần này là thất bại trước Algeria.

5. Những năm 90: Sự xuất hiện của Nam Phi

Africa Cup of Nations năm 1992 mở rộng số đội tham dự vòng chung kết lên thành 12 đội. Các đội bóng được chia thành bốn bảng, mỗi bảng ba đội với hai đội đứng đầu mỗi bảng được vào tứ kết. Tiền vệ Ghana Abedi "Pelé" Ayew, người đã ghi ba bàn thắng được bầu chọn là cầu thủ xuất sắc nhất giải sau khi màn trình diễn của anh giúp Ghana vào tới trận chung kết. Tuy nhiên, anh lại bị treo giò trong trận chung kết và Ghana thua Bờ Biển Ngà ở loạt sút luân lưu 11m, khi mà mỗi bên phải thực hiện 11 cú sút penalty để quyết định đội giành chiến thắng. Bờ Biến Ngà lập kỷ lục khi không để thủng lưới bàn nào trong sáu trận ở VCK.

Thể thức 12 đội bóng, ba bảng được sử dụng lần nữa vào hai năm sau, giải đấu mà đội chủ nhà Tunisia bị bẽ mặt khi bị loại ngay ở vòng một. Nigeria, đội vừa vượt qua vòng loại World Cup lần đầu tiên trong lịch sử của họ, đã vô địch giải năm này khi đánh bại Zambia, đội mà một năm trước đã gặp thảm họa khi hầu hết đội hình của họ tử nạn trong một vụ rơi máy bay khi đang di chuyển để thi đấu một trận của vòng loại World Cup 1994. Tiền đạo người Nigeria Rashidi Yekini, cầu thủ đã dẫn đầu danh sách vua phá lưới ở giải đấu năm 1992 đã lặp lại thành tích này khi ghi được năm bàn thắng ở giải đấu năm 1994.

Nam Phi là chủ nhà của ANC lần thứ 20 năm 1996, đánh dấu sự xuất hiện lần đầu tiên của họ sau hàng thập kỷ dài cấm vận khi kết thúc chế độ Apartheid trên đất nước họ và thất bại trong việc vượt qua vòng loại năm 1994. Số lượng đội bóng tham dự vòng chung kết năm 1996 mở rộng lên thành 16 đội, chia thành bốn bảng, mỗi bảng bốn đội. Tuy nhiên, con số thực sự của năm đó chỉ là 15 đội do Nigeria rút lui vì lý do chính trị. Bafana Bafana giành chức vô địch đầu tiên của họ trên sân nhà khi đánh bại Tunisia trong trận chung kết. Đội trưởng của Nam Phi là Neil Tovey trở thành cầu thủ da trắng đầu tiên nâng cúp.
Nam Phi còn vào đến trận chung kết hai năm sau ở Burkina Faso, nhưng không thể bảo vệ được chức vô địch khi để thua Ai Cập, đội đã giành chiếc cúp thứ tư cho riêng họ.

6. Những năm 2000: Những chiến thắng liên tiếp của Cameroon và Ai Cập

Giải đấu năm 2000 được tổ chức bởi đồng chủ nhà Ghana và Nigeria, quốc gia đã thay thế đội được chỉ định ban đầu là Zimbabwe. Sau khi kết thúc hiệp phụ với tỉ số 2-2 trong trận chung kết, Cameroon đã đánh bại Nigeria trên chấm 11m. Năm 2002, Những Chú Sư Tử Bất Khuất đã dành chức vô địch thứ hai liên tiếp kể từ khi Ghana làm được điều đó những năm 60 và Ai Cập những năm 50. Một lần nữa trong loạt penalty định mệnh, Cameroon đã chiến thắng đội lần đầu tiên vào chung kết là Senegal, cũng là đội đã ra mắt ở World Cup lần đầu tiên hai năm sau đó. Cả hai đội bóng lọt vào chung kết đã bị loại khỏi vòng tứ kết hai năm sau tại Tunisia, nơi mà đội chủ nhà giành chức vô địch đầu tiên của họ khi khuất phục Ma-rốc 2-1 trong trận chung kết. Giải đấu năm 2006 đội chủ nhà Ai Cập cũng giành cúp và lập kỷ lục với chức vô địch lần thứ năm. Giải đấu năm 2008 được tổ chức tại Ghana và chứng kiến Ai Cập tiếp tục giữ ngôi vô địch, nâng kỷ lục lên con số sáu lần vô địch, khi đánh bại Cameroon 1-0 trong trận chung kết.

7. Tương lai

Trước khi Africa Cup of Nations 2010 diễn ra, hàng loạt các CLB ở châu Âu đã kêu gọi cân nhắc lại về lịch thi đấu. Khi nó tổ chức trong quá trình diễn ra các giải vô địch quốc gia ở châu Âu, các cầu thủ gặp rắc rối khi bỏ lỡ hàng loạt các trận đấu cho CLB của họ. Hai năm trước, vào tháng 1-2008, chủ tịch FIFA Sepp Blatter thông báo rằng ông muốn giải đấu được tổ chức vào tháng 6 hoặc tháng 7 bắt đầu từ năm 2016, để phù hợp với lịch thi đấu quốc tế. Điều này sẽ loại bỏ rất nhiều quốc gia ở khu vực Trung và Tây Phi trong vai trò chủ nhà (vì những tháng này là mùa mưa ở những khu vực này) và giải đấu sẽ phải chuyển sang năm lẻ để không trùng với World Cup.

Các nước chủ nhà của những giải tiếp theo:
- Gabon (2012)
- Equatorial Guinea (2012)
- Lybia (2014)

8. Chiếc cúp

Trong suốt lịch sử Africa Cup of Nations, có ba chiếc cúp được trao tặng cho các nhà vô địch. Chiếc cúp đầu tiên, làm bằng bạc, gọi là "Abdelaziz Abdallah Salem”, được đặt theo tên vị chủ tịch đầu tiên của CAF người Ai Cập là Abdelaziz Abdallah Salem. Nhà vô địch đầu tiên của ba chiếc cúp Africa Cup of Nations, Ghana giành được quyền giữ cúp vĩnh viễn năm 1978.

Chiếc cúp thứ hai được trao tặng từ năm 1980 đến năm 2000 và được gọi là "Trophy of African Unity" hay "African Unity Cup". Nó được Hội đồng tối cao về thể thao ở châu Phi trao tặng cho CAF trước giải đấu năm 1980 và nó là một a cylindrical (mặt trụ) piece có khắc các vòng tròn Olympic phía trên bản đồ của châu lục. Nó được đặt trên một đế vuông và được cách điệu hóa ba tay cầm ở ba phía. Cameroon giành chiếc cúp này vĩnh viễn sau khi họ trở thành đội ba lần vô địch năm 2000.

Năm 2001, chiếc cúp thứ ba được đưa ra, đó là một chiếc cúp được mạ vàng thiết kế và sản xuất tại Ý. Cameroon, đội sở hữu chiếc cúp thứ hai, cũng là đội đầu tiên được trao chiếc cúp mới này khi họ vô địch giải đấu năm 2002.

9. Năm 2010

Vòng chung kết Cúp các quốc gia châu Phi năm 2010 sẽ được tổ chức tại Angola từ ngày 10/1 đến 31/1.

Linh vật của giải đấu tên là Palanquinha, biểu tượng của sức mạnh, sự năng động và sức sống, mang màu sắc là màu quốc kỳ Angola.

CAN 2010 bao gồm 16 đội bóng tham dự:

+ Nhóm hạt giống 1: Angola, Ai Cập, Cameroon, Bờ Biển Ngà.
+ Nhóm 2: Ghana, Tunisia, Mali, Nigeria.
+ Nhóm 3: Benin, Togo, Algeria, Zambia.
+ Nhóm 4: Burkina Faso, Mozambique, Gabon, Malawi.

Chia ra làm bốn bảng:

Hai đội đứng đầu mỗi bảng sẽ giành vé vào vòng tứ kết.

mlamboss tổng hợp